Γλωσσάρι

Συγκεκριμένα στοιχεία για την ύπαρξη εβραϊκής κοινότητας στην Αθήνα υπάρχουν μόνο από τις αρχές του 1^ου αιώνα μ.Χ.. Γνωρίζουμε ότι ο Απόστολος Παύλος επισκέφθηκε μια συναγωγή στην Αθήνα όπου, εκτός από Εβραίους, συνάντησε και αρκετούς «εθνικούς» που τιμούσαν την Ιουδαϊκή θρησκεία. Στην Αθήνα εγκαταστάθηκαν και Σεφαραδίτες από την Ισπανία μετά το 1492. Η Ισραηλιτική Κοινότητα της Αθήνας υπήρξε μεταξύ των κοινοτήτων εκείνων που κατεστράφησαν κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μετά το 1834 και την ανακήρυξη της Αθήνας σε πρωτεύουσα της ελληνικού κράτους, αναπτύχθηκε στην πόλη μια μικρή εβραϊκή κοινότητα. Οι πρώτοι Εβραίοι ήταν Σεφαραδίτες από τη Σμύρνη αλλά και Ασκενάζι Εβραίοι, κυρίως εκπρόσωποι Εβραίων επιχειρηματιών από άλλες χώρες. Το 1847 ξέσπασαν στην Αθήνα αντισημιτικές εκδηλώσεις εναντίον του Αγγλοεβραίου υπηκόου και επίτιμου πρόξενου της Πορτογαλίας Δαβίδ Πατσίφικο, που κατέληξαν στον αποκλεισμό του Πειραιά από αγγλικά πλοία. Η αναγνώριση της αθηναϊκής εβραϊκής κοινότητας ήρθε μόλις το 1889. Την αυγή του 20^ου αι., η κοινότητα αριθμούσε περίπου 500 μέλη, ενώ τις επόμενες δεκαετίες μεγάλος αριθμός Εβραίων από διάφορες περιοχές της Ελλάδας εγκαταστάθηκε στην πρωτεύουσα. Στις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου οι Εβραίοι της Αθήνας ανέρχονταν περίπου στους 3.000. Στο Θησείο χτίστηκε το 1904 από Ρωμανιώτες Εβραίους η συναγωγή Ετς Χαΐμ και το 1935 από Σεφαραδίτες η συναγωγή Μπεθ Σαλώμ. Οι πλέον εύποροι Εβραίοι στην Αθήνα ήταν Ασκενάζι, ενώ οι Σεφαραδίτες που κατάγονταν από διάφορες περιοχές της χώρας και την Τουρκία ήταν κυρίως πλανόδιοι πωλητές, παλαιοπώλες και μικρομαγαζάτορες. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής περισσότεροι από 3.000 Εβραίοι από όλη την Ελλάδα αναζήτησαν καταφύγιο στην ιταλοκρατούμενη Αθήνα. Μετά την ιταλική συνθηκολόγηση τον Σεπτέμβριο του 1943, η Αθήνα περιήλθε στη γερμανική ζώνη κατοχής. Περίπου 850 Εβραίοι των Αθηνών συνελήφθησαν αιφνιδιαστικά στις 24 Μαρτίου 1944 στο «Μπλόκο της Συναγωγής» και μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου, όπου έσμιξαν με άλλους φυλακισμένους ομόθρησκούς τους. Εκεί έπεσαν θύματα εξευτελισμών, τρομοκρατίας και κακοποιήσεων. Την Κυριακή 2 Απριλίου 1944 οι Εβραίοι έγκλειστοι οδηγήθηκαν στον σταθμό του Ρουφ, όπου στοιβάχτηκαν στο τρένο που αναχώρησε για το Άουσβιτς. Μετά την Απελευθέρωση η Αθήνα έγινε το κέντρο της εβραϊκής ζωής στην Ελλάδα. Σήμερα ζουν στην πόλη περίπου 3.500 Εβραίοι από το σύνολο των 5.000 Εβραίων της χώρας.

Το στρατόπεδο Άλλαχ (Allach) ήταν το τρίτο μεγαλύτερο από τα 169 εξωτερικά στρατόπεδα του Νταχάου στο Μόναχο. Ήδη από τον Ιούνιο του 1944 εκατοντάδες Εβραίοι και Εβραίες -κυρίως από τη Ρουμανία και την Ουγγαρία- μεταφέρθηκαν από το Άουσβιτς στο Άλλαχ. Από τις 22 Φεβρουαρίου 1943 έως τις 30 Απριλίου 1945 – ημέρα απελευθέρωσης του στρατοπέδου από τον αμερικανικό στρατό – περισσότεροι από 10.000 κρατούμενοι είχαν εργαστεί για την κατασκευή μηχανών αεροπλάνων στα εργοστάσια της BMW (Bayerische Motoren Werke).

Η διεθνής εβραϊκή οργάνωση Alliance Israélite Universelle ιδρύθηκε το 1860 στο Παρίσι, προκειμένου να προστατέψει τα δικαιώματα των Εβραίων σε όλο τον κόσμο δια μέσω μίας γαλλόφωνης εκπαίδευσης και της παροχής επαγγελματικής κατάρτισης. Τα σχολεία της Alliance στην Ελλάδα συνέβαλαν σημαντικά στον εκσυγχρονισμό των εβραϊκών κοινοτήτων της χώρας. Στη Θεσσαλονίκη, η Alliance ίδρυσε μεταξύ 1870 και 1910 δέκα σχολεία γενικής παιδείας και δύο επαγγελματικές σχολές για κορίτσια και αγόρια.

Το στρατόπεδο του Άουσβιτς, που στην ιστοριογραφία έγινε συνώνυμο του Ολοκαυτώματος, βρισκόταν κοντά στην πόλη Οσβιέτσιμ στη γερμανοκρατούμενη Πολωνία και ήταν το μεγαλύτερο συγκρότημα στρατοπέδων που κατασκεύασαν οι Ναζί. Αποτελείτο από τρία κύρια και περίπου 40 δευτερεύοντα στρατόπεδα. Τα κύρια στρατόπεδα ήταν: α) το Άουσβιτς Ι, που ήταν το αρχικό στρατόπεδο και το κέντρο διοίκησης όλου του στρατοπεδικού συμπλέγματος. Εκεί δολοφονήθηκαν περίπου 70.000 άνθρωποι, κυρίως Πολωνοί διανοούμενοι και Σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου β) το Άουσβιτς ΙΙ ή Μπίρκεναου, που ήταν ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης. Εκεί δολοφονήθηκαν περίπου ένα εκατομμύριο Εβραίοι και Εβραίες – ανάμεσά τους 55.000 Εβραίοι από την Ελλάδα – αλλά και 19.000 Ρομά γ) το Άουσβιτς ΙΙΙ (Μόνοβιτς ή Μπούνα), που ήταν στρατόπεδο εργασίας Οι περισσότεροι άνθρωποι δολοφονούνταν στους θαλάμους αερίων του Μπίρκεναου αμέσως μετά τη σελεξιόν («διαλογή» στα γερμανικά) που γινόταν όταν τα τρένα με τους εκτοπισμένους Εβραίους από όλες τις γωνιές της Ευρώπης έφταναν στο Άουσβιτς. Επίσης, χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν στο Άουσβιτς από ασθένειες, υποσιτισμό, κακοποιήσεις, εκτελέσεις, ιατρικά πειράματα και θανατηφόρες ενέσεις φαινόλης στην καρδιά. Υπολογίζεται ότι περίπου 15.000 άνθρωποι πέθαναν κατά τη διάρκεια των «πορειών θανάτου» από το Άουσβιτς. Ήδη από τον Νοέμβριο του 1944 οι Ες Ες άρχισαν να καταστρέφουν τα αρχεία του στρατοπέδου, τους θαλάμους αερίων και τα κρεματόρια. Στις 27 Ιανουαρίου 1945 σοβιετικά στρατεύματα εισήλθαν στο στρατόπεδο του Άουσβιτς, όπου βρήκαν περίπου 7000 αποστεωμένους κρατουμένους.

Στρατοπεδικός όρος που αναφέρεται στο κάλεσμα και στη συγκέντρωση κρατουμένων σε εξωτερικούς χώρους προκειμένου να γίνει η καταμέτρησή τους ή να εξασφαλιστεί η παρουσία τους κατά τη διάρκεια της επιβολής τιμωρίας πάνω σε κρατουμένους ή της εκτέλεσης άλλων.

Η παλιά εβραϊκή κοινότητα της Άρτας μετρούσε στις αρχές του 12^ου αι. περίπου 100 οικογένειες ρωμανιώτικης καταγωγής. Την εποχή του Δεσποτάτου της Ηπείρου χτίστηκε η συναγωγή «Γρέκα» και άρχισε να λειτουργεί το εβραϊκό νεκροταφείο. Μετά την κατάληψη της πόλης από τους Οθωμανούς το 1449, κατέφθασαν Σεφαραδίτες πρόσφυγες από την Ιβηρική χερσόνησο και από τη νότια Ιταλία, που δημιούργησαν τη δική τους κοινότητα με κέντρο μια νέα συναγωγή, την «Πουλιέζα». Η Εβραϊκή Κοινότητα ήταν γνωστή και ως «Ραμπανέ Άρτα», η «Άρτα των αυτοχθόνων σοφών ραβίνων». Οι Εβραίοι της Άρτας διατηρούσαν εμπορικά καταστήματα, δερματοπωλεία και υαλοπωλεία, ενώ πολλοί ήταν φανοποιοί, γαλακτοπώλες, κρεοπώλες, γυρολόγοι, και πολλές γυναίκες δούλευαν ως μοδίστρες. Η κοινότητα λειτουργούσε δύο σχολεία, και πολλοί Αρτινοί Εβραίοι δραστηριοποιήθηκαν στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή της πόλης. Στις 24 Μαρτίου 1944, οι ναζί συνέλαβαν 352 Εβραίους και τους εκτόπισαν στο Άουσβιτς. Από αυτούς επέστρεψαν μόλις 30, όπως και άλλοι 28 που είχαν κρυφτεί σε κοντινά χωριά. Ανάμεσα στα 317 θύματα της σφαγής στο μαρτυρικό χωριό Κομμένο Άρτας στις 16 Αυγούστου του 1943 συμπεριλαμβάνονται και τρία μέλη της αρτινής εβραϊκής οικογένειας του Ζακίνου Ιερεμία. Μετά τον πόλεμο, τα μέλη της κοινότητας επέλεξαν τον δρόμο της μετανάστευσης. Η κοινότητα διαλύθηκε το 1959, ενώ, αργότερα, το νεκροταφείο της απαλλοτριώθηκε και το οικόπεδο της συναγωγής παραχωρήθηκε στον Δήμο. Toν Μάρτιο του 2022 εγκαινιάστηκε σε επίσημη τελετή η μετονομασία του δρόμου που ξεκινάει από την Πλατεία Εβραίων Μαρτύρων -εκεί όπου βρίσκεται το Μνημείο Ολοκαυτώματος της Άρτας- σε οδό «Ισαάκ Μιζάν – Αρτινός επιζών Άουσβιτς».

Ονομασία των Εβραίων που ζούσαν στην κοιλάδα του Ρήνου και στη γειτονική Γαλλία. Μετά τις Σταυροφορίες (11^ος -13^ος αι.) μετανάστευσαν σε εδάφη της σημερινής Πολωνίας, Ρωσίας και των Βαλτικών Χωρών. Κατά τον 17^ο αι., εξαιτίας των διωγμών στην ανατολική Ευρώπη, μεγάλος αριθμός Εβραίων Ασκενάζι επανεγκαταστάθηκε στη δυτική Ευρώπη. Οι Ασκενάζι μιλούν τα γίντις, ένα κράμα γερμανικών του Μεσαίωνα με στοιχεία από τα εβραϊκά, τα αραμαϊκά και από διάφορες σλαβικές και ρομανικές γλώσσες σε εβραϊκή γραφή, ενώ διαφέρουν από τους Σεφαραδίτες και στις πολιτιστικές παραδόσεις, στις ψαλμωδίες, στο τελετουργικό στη συναγωγή καθώς και στην προφορά της εβραϊκής γλώσσας.

Το Διεθνές Κέντρο για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος Yad Vashem ιδρύθηκε το 1953 με απόφαση της Κνέσετ (Ισραηλινό Κοινοβούλιο), με σκοπό να τιμήσει τη μνήμη των θυμάτων του Ολοκαυτώματος αλλά και να υλοποιήσει το έργο της τεκμηρίωσης, έρευνας και εκπαίδευσης σχετικά με θέματα που άπτονται της εβραϊκής γενοκτονίας. Στα εβραϊκά σημαίνει «Μνημείο και Όνομα». Στη Βίβλο (βιβλίο του Ησαΐα 56-5), ο Θεός υπόσχεται να δημιουργήσει στην Ιερουσαλήμ ένα μνημείο και ένα όνομα στη μνήμη όσων ήταν πιστοί στις εντολές του αλλά δεν άφησαν απογόνους.

Το στρατόπεδο Βένουσμπεργκ-Γκέλεναου (Venusberg Gelenau) στη Σαξωνία ήταν ένα από τα υποστρατόπεδα του κεντρικού στρατοπέδου συγκέντρωσης του Φλόσενμπουργκ στα σύνορα με τη Τσεχία. Το υποστρατόπεδο αυτό λειτούργησε μεταξύ 15 Ιανουαρίου και 14 Απριλίου 1945. Περίπου 1000 Εβραίες – αποκλειστικά γυναίκες – εκτοπίστηκαν εκεί από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Ράβενσμπρουκ και του Μπέργκεν-Μπέλζεν για να εκτελέσουν καταναγκαστική εργασία στην παραγωγή εξαρτημάτων αεροπλάνων για την βιομηχανία Venus-Werke AG. Στις 29 Απριλίου 1945 οι Εβραίες κρατούμενες του Bένουσμπερκγ-Γκέλεναου έφτασαν στο Μαουτχάουζεν.

Το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Γκούζεν (Gusen I, II και III) άρχισε να κατασκευάζεται από κρατούμενους του Μαουτχάουζεν ήδη από τον Δεκέμβριο του 1939. Από τον Μάιο του 1940 λειτούργησε ως το βασικό υποστρατόπεδο του συγκροτήματος στρατοπέδων του Μαουτχάουζεν, όπου οι κρατούμενοι εκτελούσαν μέχρι τελικής πτώσης καταναγκαστική εργασία στα λατομεία. Στην αρχή οι κρατούμενοι ήταν κυρίως Ισπανοί και Πολωνοί. Από το 1943 και μετά, εξαιτίας της αυξανόμενων αναγκών της γερμανικής πολεμικής μηχανής, οι δύο μεγάλες πολεμικές γερμανικές βιομηχανίες Steyr-Daimler-Puch AG και Messerschmitt GmbH Regensburg μετέφεραν την παραγωγή όπλων και εξαρτημάτων αεροπλάνων στο Γκούζεν. Συνολικά εκτοπίστηκαν περίπου 71000 άνθρωποι από όλη την Ευρώπη στο Γκούζεν. Περίπου 36000 δεν επέζησαν. Η μεγαλύτερη εθνική ομάδα ήταν από την Πολωνία και τη Σοβιετική Ένωση. Το στρατόπεδο του Γκούζεν απελευθερώθηκε στις 5 Μαΐου 1945 από τον αμερικανικό στρατό.

Πρόκειται για το Γ΄ Δημοτικό Σχολείο και από το 1931 το Ε΄ Δημοτικό της Κέρκυρας, στο οποίο περιλαμβάνονταν και τμήματα νηπιαγωγείου. Εκτός της ελληνικής γλώσσας στο σχολείο διδασκόταν η εβραϊκή και η ιταλική. Το 1939-40 φοίτησαν 208 μαθητές και μαθήτριες, ενώ στο νηπιαγωγείο 76.

Αρχαίες πηγές και ευρήματα πιστοποιούν την παρουσία Εβραίων στη Θεσσαλονίκη ήδη από τον 1ο αιώνα π.Κ.Ε. Κατά τον 15ο και 16ο αιώνα Κ.Ε. εγκαταστάθηκαν στην πόλη, που τελούσε υπό οθωμανική κυριαρχία, ισπανόφωνοι Εβραίοι, πρόσφυγες από την Ιβηρική χερσόνησο. Από τότε η πολυπληθής εβραϊκή κοινότητα της πόλης γνώρισε μία ιδιαίτερη εμπορική και πολιτιστική άνθηση, δίνοντας στη Θεσσαλονίκη τον τίτλο της «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων». Από την εποχή της ενσωμάτωσης της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος το 1912 μέχρι και την απαρχή της γερμανικής κατοχής το 1941, η πολυπληθής εβραϊκή κοινότητα της πόλης, στην οποία ζούσε το 85% του ελληνικού Εβραϊσμού, βίωσε τους κλυδωνισμούς που επέφεραν η μεγάλη πυρκαγιά του 1917, η έλευση των Μικρασιατών προσφύγων το 1923, η βαθιά ρήξη μεταξύ των Βενιζελικών και των αντιπάλων τους, η άνοδος του αντισημιτισμού όπως και η οικονομική κρίση του 1929. Οι απαντήσεις των 55.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης σε αυτές τις προκλήσεις ήταν παρόμοιες με αυτές που είχαν επιλέξει και οι Εβραίοι στην υπόλοιπη Ευρώπη: κάποιοι επέλεξαν την ενσωμάτωσή τους στην ελληνική κοινωνία, άλλοι αγκάλιασαν το σιωνιστικό όραμα και μετανάστευσαν στην Παλαιστίνη, άλλοι ενστερνίστηκαν τον σοσιαλισμό και πάλεψαν για κοινωνική δικαιοσύνη και εργατική αλληλεγγύη. Η κατοχή της Θεσσαλονίκης από τους Γερμανούς σήμανε και το τέλος της εβραϊκής κοινότητας της πόλης. Μετά από την επιβολή αντισημιτικών μέτρων οι Γερμανοί εκτόπισαν σε 19 αποστολές, από τις 15 Μαρτίου μέχρι τις 10 Αυγούστου 1943, περίπου 48.000 Εβραίες και Εβραίους από τη Θεσσαλονίκη στο Άουσβιτς-Μπιρκενάου και στο Μπέργκεν-Μπέλζεν Περίπου το 96% των εκτοπισμένων στο Άουσβιτς-Μπιρκενάου δολοφονήθηκε στους θαλάμους αερίων ή πέθανε από τις κακουχίες του εγκλεισμού και των «πορειών θανάτου». Σήμερα ζουν στη Θεσσαλονίκη περίπου 1000 άτομα.

Στις αρχές του 20ου αι. λειτουργούσαν στη Θεσσαλονίκη δέκα ιταλικά σχολεία, τρανή απόδειξη της οικονομικής και πολιτικής σημασίας που είχε η πόλη για την Ιταλία. Ο ρόλος του Ιταλού Πρόξενου στη Θεσσαλονίκη Γκουέλφο Τζαμπόνι στην προσπάθεια διάσωσης των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη κατά τη διάρκεια του Διωγμού το πρώτο εξάμηνο του 1943 υπήρξε καταλυτικός. Με εντολή του εκδίδονταν πιστοποιητικά ιταλικής υπηκοότητας για Έλληνες Εβραίους ιταλικής καταγωγής. Αυτό ήταν σωτήριο, καθώς οι Ναζί και οι συνεργάτες τους είχαν εξαιρέσει από τα αντισημιτικά μέτρα και τον εκτοπισμό τους Ιταλοεβραίους. Με στρατιωτικό τρένο (tradotta) που αναχώρησε στις 15 Ιουλίου 1943 από τη Θεσσαλονίκη, πραγματοποιήθηκε η μεταφορά 322 Εβραίων στην Αθήνα, η οποία βρισκόταν υπό Ιταλική κατοχή. Σε 92 εξ αυτών είχε δοθεί ιταλική υπηκοότητα την τελευταία στιγμή.

Ο Γκουέλφο Τζαμπόνι έλαβε το 1992 τον τιμητικό τίτλο του Δίκαιου των Εθνών από το Γιαντ Βασέμ. Το 2008, στο πλαίσιο της Εθνικής Ημέρας Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος, η συμβολή του στη διάσωση Ελλήνων Εβραίων κατά την περίοδο του Διωγμού αναγνωρίστηκε ως κορυφαία πράξη ανθρωπισμού. Η εκδήλωση οργανώθηκε από το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος, την Νομαρχία Αθηνών και τις Ισραηλιτικές Κοινότητες Αθηνών και Θεσσαλονίκης. Στην ίδια εκδήλωση τιμήθηκε και ο Ισπανός Πρόξενος στην Αθήνα Σεμπαστιάν ντε Ρομέρο Ραδιγάλες (1884-1970) (βλ. το σχετικό λήμμα παρακάτω).

Το 2008, στο πλαίσιο της Εθνικής Ημέρας Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος, η συμβολή του Γκουέλφο Τζαμπόνι στη διάσωση Ελλήνων Εβραίων κατά την περίοδο του Διωγμού αναγνωρίστηκε ως κορυφαία πράξη ανθρωπισμού. Η εκδήλωση οργανώθηκε από το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος, την Νομαρχία Αθηνών και τις Ισραηλιτικές Κοινότητες Αθηνών και Θεσσαλονίκης. Στην ίδια εκδήλωση τιμήθηκε και ο Ισπανός Πρόξενος στην Αθήνα Σεμπαστιάν ντε Ρομέρο Ραδιγάλες (1884-1970) (βλ. το σχετικό λήμμα παρακάτω).

Τα Ιωάννινα αποτελούσαν το κέντρο του ρωμανιώτικου Εβραϊσμού στην Ελλάδα, δηλαδή των Εβραίων που μιλούσαν ελληνικά. Σαφή ιστορική αναφορά για τον εβραϊκό πληθυσμού στην πόλη των Ιωαννίνων έχουμε μόλις κατά τον 14ο αιώνα, επί Ανδρονίκου Β΄ του Παλαιολόγου. Την παραμονή της γερμανικής επίθεσης στην Ελλάδα ζούσαν στην πόλη περίπου 2000 Εβραίοι και Εβραίες. Λόγω της ιταλικής κατοχής των Ιωαννίνων ο εβραϊκός πληθυσμός της πόλης δεν είχε βρεθεί στο στόχαστρο των γερμανικών και βουλγαρικών αντισημιτικών μέτρων και διώξεων που είχαν εφαρμόσει οι Γερμανοί και οι Βούλγαροι στις δικές τους ζώνες κατοχής το 1943. Επτά μήνες μετά την ιταλική συνθηκολόγηση, στις 25 Μαρτίου 1944, οι Γερμανοί συνέλαβαν περίπου 1800 Εβραίους των Ιωαννίνων, τους μετέφεραν με φορτηγά στη Λάρισα, όπου φορτώθηκαν στο τρένο που είχε αναχωρήσει από την Αθήνα στις 2 Απριλίου 1944 για το Άουσβιτς. Εκεί, αλλά και σε άλλα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου, εξολοθρεύτηκε περίπου το 92% του ρωμανιώτικου Εβραϊσμού των Ιωαννίνων. Σήμερα η κοινότητα αριθμεί περίπου 50 μέλη.

Πρόκειται για την American Joint Distribution Committee, την πρώτη εβραϊκή οργάνωση στις Ηνωμένες Πολιτείες, που ιδρύθηκε το 1914 με σκοπό την παροχή βοήθειας στην εβραϊκή κοινότητα της Παλαιστίνης εξαιτίας του λιμού που είχε προκληθεί από τους κλυδωνισμούς του Α’ΠΠ. Από τότε η συμβολή της Joint στην ανακούφιση εβραϊκών πληθυσμών σε όλο τον κόσμο από πογκρόμ, επιδημίες, λιμούς, πολιτικές αναταραχές, οικονομικές καταστροφές, είναι συνεχής. Μετά τον Β’ ΠΠ η Joint έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανασύσταση εβραϊκών κοινοτήτων στην Ευρώπη μετά τη Σοά, στην υποστήριξη του νεοσύστατου κράτους του Ισραήλ και των εβραϊκών κοινοτήτων της τέως Σοβιετικής Ένωσης. Σήμερα, η Joint είναι ενεργή σε πάνω από 70 χώρες, ενώ το έργο της επεκτείνεται και στην αντιμετώπιση προβλημάτων παγκόσμιας εμβέλειας.

Η εβραϊκή παρουσία στην πόλη τονώθηκε με την έλευση Ασκενάζι Εβραίων από την Ουγγαρία το 1526 και Σεφαραδιτών Εβραίων από τη Θεσσαλονίκη το 1880, όπως και από άλλες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γεγονός που είχε ως συνέπεια την αφομοίωση των Ασκενάζι. Η ανάδειξη της πόλης σε σημαντικό κέντρο παραγωγής και εμπορίας καπνού τον 19^ο αι. την κατέστησε πόλο έλξης πολλών Εβραίων που αναζητούσαν μια καλύτερη ζωή. Το 1884 ολοκληρώθηκε η ανέγερση της Συναγωγής «Μπετ Ελ» (Οίκος του Θεού) και στις αρχές του 20ού αιώνα η κοινότητα αριθμούσε πάνω από 2.000 μέλη. Η Alliance Israélite Universelle ίδρυσε στην Καβάλα ένα εβραϊκό δημοτικό σχολείο και ένα νηπιαγωγείο, όπου φοιτούσαν τόσο Εβραίοι όσο και Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι μαθητές. Το 1941 η Καβάλα περιήλθε στη βουλγαρική ζώνη κατοχής και το 1942 ξεκίνησε η επιβολή αντισημιτικών μέτρων που επέφερε τον στιγματισμό των Εβραίων της πόλης με το κίτρινο άστρο, τη λεηλασία των περιουσιών τους, τη στέρηση των πολιτικών τους δικαιωμάτων και την αποστολή πολλών νέων Εβραίων σε στρατόπεδα εργασίας στη Βουλγαρία. Τις πρώτες πρωινές ώρες της 4^ης Μαρτίου 1943, οι βουλγαρικές αρχές συνέλαβαν 1484 Εβραίους της πόλης και τους φυλάκισαν στις καπναποθήκες της εβραϊκής εταιρείας Commercial Company of Salonica Ltd. Στις 7 και 8 Μαρτίου 1943 μεταφέρθηκαν με στρατιωτικά οχήματα στον σιδηροδρομικό σταθμό της Δράμας και από εκεί με εμπορικό τρένο στην Γκόρνα Τζουμαγιά στη νοτιοδυτική Βουλγαρία. Στις 18/19 Μαρτίου φορτώθηκαν σε τρένα με προορισμό το βουλγαρικό λιμάνι του Λομ στον Δούναβη, όπου παραδόθηκαν στους Γερμανούς. Την 21^η Μαρτίου στοιβάχτηκαν σε ποταμόπλοια που τους μετέφεραν στη Βιέννη, μετά από πολυήμερο ταξίδι. Από εκεί οδηγήθηκαν με τρένα στο στρατόπεδο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα, όπου όλοι θανατώθηκαν. Από την εβραϊκή κοινότητα της Καβάλας, τη δεύτερη μεγαλύτερη εβραϊκή κοινότητα της χώρας μετά τη Θεσσαλονίκη, μόνο 42 άτομα επέζησαν. Μετά το τέλος του πολέμου οι ελάχιστοι επιζώντες προσπάθησαν μάταια να ανασυγκροτήσουν την κοινότητα, η οποία διαλύθηκε επισήμως το 1980.

Στρατοπεδικός όρος που αναφέρεται στον/ην έγκλειστο/η στρατοπέδου που είχε επιλεγεί για να επιβλέπει την εργασία άλλων κρατουμένων.

Η σεφαραδίτικη κοινότητα της Καστοριάς χρονολογείται από το 1550 περίπου. Φθάνοντας προπολεμικά τα 900 άτομα, οι περισσότεροι Εβραίοι ήταν εγκατεστημένοι στη γειτονιά «Τσαρσί», που σημαίνει «αγορά». Κάποιοι ήταν τεχνίτες, άλλοι ασχολούνταν με το εμπόριο υφασμάτων και υαλικών αλλά και με επιχειρήσεις νεωτερισμών, ενώ κάποιοι ήταν ιδιοκτήτες ζαχαροπλαστείων και παντοπωλείων. Η Κοινότητα διέθετε Συναγωγή και την Ελληνοϊσραηλιτική Σχολή. Στις 27 Μαρτίου 1944, οι Γερμανοί οδήγησαν με φορτηγά τους 763 Εβραίους της Καστοριάς -μαζί με ένα μικρό αριθμό Γιουγκοσλάβων Εβραίων που είχαν καταφύγει εκεί- στη Θεσσαλονίκη και από εκεί τους εκτόπισαν στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Η εβραϊκή κοινότητα της Καστοριάς απώλεσε στη Σοά το 96% των μελών της.

Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για την παρουσία Εβραίων στην Κέρκυρα χρονολογείται από τον 12^ο αι., όταν ο Ισπανός ραβίνος Βενιαμίν Μπεν Γιονά επισκέφτηκε το νησί. Σύμφωνα με ιστορικούς, το 1267 ζούσαν ήδη πολυάριθμοι Εβραίοι στο νησί, στην περιοχή του λόφου «Καμπιέλου», γνωστή και ως «Οβριοβούνι». Μετά την κατάληψη της Κέρκυρας από τους Ενετούς το 1387, και ιδιαίτερα κατά τον 15^ο και 16^ο αι., η εβραϊκή παρουσία στην Κέρκυρα τονώθηκε με πρόσφυγες Σεφαραδίτες από την Ιβηρική χερσόνησο και ιταλόφωνους Εβραίους από την Απουλία. Αυτοί προσπάθησαν μάταια να ενσωματωθούν στην προϋπάρχουσα ρωμανιώτικη κοινότητα. Το 1551 οι νεοαφιχθέντες μετανάστες, που αποτελούσαν την πλειοψηφία και ζούσαν στο κάστρο, ίδρυσαν την απουλιανή κοινότητα και επέβαλαν την απουλιανή διάλεκτο. Οι δύο κοινότητες που είχαν διαμορφωθεί -οι Γραικοί (Έλληνες) και οι Πουλιέζοι (Ιταλοί και Ισπανοί)- ζούσαν παράλληλα και η κάθε μια είχε τη δική της συναγωγή. Με διάταγμα του 1622 ορίστηκαν τα όρια της συνοικίας μέσα στην πόλη, που μέχρι σήμερα είναι γνωστή ως «Εβραϊκή» ή, παλαιότερα, ως «Γέττο». Η γειτονιά αυτή, που δεν ήταν μια νομικά επιβεβλημένη περιοχή διαμονής για τους Εβραίους, προέκυψε από την οικειοθελή συγκέντρωση πολλών εβραϊκών οικογενειών μέσα στα χρόνια. Κατά την περίοδο της γαλλικής κυριαρχίας του νησιού (1797-1814), οι Εβραίοι απέκτησαν δικαιώματα ισονομίας και ισοπολιτείας, κάτι που δυσαρέστησε μερίδα της χριστιανικής κοινωνίας. Από το 1814 έως το 1864, η Κέρκυρα περιήλθε σε αγγλική διοίκηση. Αυτή την περίοδο, η κοινότητα, που τότε αριθμούσε περί τα 4.000 μέλη, γνώρισε οικονομική και πολιτισμική άνθιση. Εκείνα τα χρόνια χτίστηκε από τους Ρωμανιώτες η συναγωγή Νουόβα, που λειτουργεί μέχρι σήμερα. Παρόλα αυτά, η ίδια εποχή επισκιάστηκε από την απώλεια πολιτικών δικαιωμάτων και την απαγόρευση εξάσκησης του δικηγορικού επαγγέλματος για τους Εβραίους. Με την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα το 1864, οι Κερκυραίοι Εβραίοι απέκτησαν πλήρη πολιτικά και αστικά δικαιώματα. Πολλές εβραϊκές οικογένειες συγκέντρωσαν σημαντικό πλούτο, ενώ η κοινότητα διέθετε πλήθος σχολών καθώς και γηροκομείο. Το 1925 ιδρύθηκε Ιερατική Σχολή, ενώ μέχρι τις αρχές του 20^ου αιώνα λειτουργούσε και Σχολή Ταλμούδ Τορά. Η αναβίωση του αντισημιτικού μύθου της «συκοφαντίας τους αίματος» το 1891 οδήγησε σε πογκρόμ εναντίον των Εβραίων του νησιού. Για το κύμα βίας που εξαπλώθηκε και στα γειτονικά νησιά έγραψε και ο ξένος Τύπος. Υπολογίζεται ότι περίπου 20 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και ότι οι υλικές ζημιές ήταν εκτεταμένες. Ως αποτέλεσμα, περισσότεροι από 2.500 Εβραίοι εγκατέλειψαν το νησί. Με την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η κοινότητα αριθμούσε περί τα 2.000 μόνο μέλη. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας τον Σεπτέμβριο του 1943, η Κέρκυρα περιήλθε σε γερμανική διοίκηση. Τον Ιούνιο του 1944 οι ναζί και οι συνεργάτες τους εκτόπισαν περίπου 1.900 Κερκυραίους στο Άουσβιτς. Περίπου 180 επέζησαν του Ολοκαυτώματος. Μετά την Απελευθέρωση πολλοί μετανάστευσαν στο Ισραήλ ή εγκαταστάθηκαν σε μεγάλες πόλεις. Σήμερα η εβραϊκή κοινότητα του νησιού αριθμεί γύρω στα 65 μέλη.

Στην έκθεση «Κέρκυρα|Επιστροφή. Έλληνες Εβραίοι επιζώντες του Ολοκαυτώματος» που πραγματοποιήθηκε το 2020 στη Συναγωγή Κέρκυρας, με την υποστήριξη της Πρεσβείας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και της Ισραηλιτικής Κοινότητας Κέρκυρας, η Άρτεμις Αλκαλάη παρουσίασε τα φωτογραφικά πορτρέτα των Κερκυραίων επιζώντων καθώς και ένα βίντεο με αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις-συζητήσεις μαζί τους. Βλ. αναλυτικά στο https://greekjewsholocaustsurvivors.art/project/kerkira-epistrofi/

Κλίβανος που χρησιμοποιείται για την αποτέφρωση των νεκρών. Στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης υπήρχαν ειδικές εγκαταστάσεις με κλιβάνους για την καύση των κρατουμένων που είχαν πεθάνει από τις κακουχίες, εκτελεστεί ή δολοφονηθεί στους θαλάμους αερίων. Στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου λειτούργησαν πέντε μεγάλα κρεματόρια και δύο μικρότερα, που ονομάζονταν «Μικρό Κόκκινο Σπίτι» και «Μικρό Άσπρο Σπίτι» αντίστοιχα.

Στρατόπεδο στα γερμανικά.

Εβραιοισπανική διάλεκτος που μιλούν οι Σεφαραδίτες στην Ελλάδα, αλλά και σε όλο τον κόσμο. Φέρει γλωσσικά δάνεια από τα εβραϊκά, τα αραμαϊκά, τα αραβικά, τα τουρκικά, τα ιταλικά, τα γαλλικά, τα ελληνικά και τις σλαβικές γλώσσες.

To Κέντρο Εβραϊκής Κληρονομιάς Θεσσαλονίκης και Ελλάδας στη μνήμη του Leon Recanati (1890-1945) [The Salonika and Greece Jewry Heritage Center in Memory of Leon Recanati (1890-1945)] βρίσκεται στην πόλη Πέταχ Τίκβα, 10 χλμ ανατολικά του Τελ Αβίβ. Το Κέντρο ιδρύθηκε το 2010 από τον Leon Recanati, μέλος της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης και λειτουργεί ως δεσμός για την ελληνοεβραϊκή κοινότητα στο Ισραήλ. Παρουσιάζει την ιστορία και τη ζωή της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, με τους ανθρώπους, τις ιστορίες, τις παραδόσεις, την κουζίνα, τη μουσική, τη θρησκεία και τη γλώσσα τους (λαδίνο), μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα, ομιλίες, συναυλίες και εκδόσεις. Σκοπός του ιδρυτή του ήταν να δώσει φωνή στην κοινότητα, να διατηρήσει και να προωθήσει τη μοναδική και πλούσια κουλτούρα της και να επιτρέψει στις επόμενες γενιές να ανακαλύψουν την κληρονομιά τους. Από το 2014, η συμβολή του Κέντρου Leon Recanati στο πρότζεκτ «Έλληνες Εβραίοι επιζώντες του Ολοκαυτώματος» είναι καθοριστική και πολύτιμη.

Το στρατόπεδο του Μαουτχάουζεν (Mauthausen), που βρισκόταν στη βορειοανατολική Αυστρία, περίπου 20 χλμ. μακριά από την πόλη Λιντς, αποτέλεσε από το 1938 έως το 1945 το κέντρο ενός συγκροτήματος περίπου 40 υποστρατοπέδων. Λειτούργησε ως το μεγαλύτερο κέντρο δίωξης για πολιτικούς, κοινωνικούς και φυλετικούς λόγους στο αυστριακό έδαφος. Στο Μαουτχάουζεν οι κρατούμενοι δούλευαν μέχρι τελικής πτώσης στα λατομεία της περιοχής. Από τους περίπου 190.000 εγκλείστους περίπου 90.000 θανατώθηκαν. Στις 5 Μαΐου 1945 αμερικανικά στρατεύματα απελευθέρωσαν το Μαουτχάουζεν.

Το Messerschmitt Bf 109 ήταν γερμανικό μαχητικό αεροσκάφος, που αποτέλεσε το βασικό καταδιωκτικό της Λούφτβαφε (γερμανική αεροπορία) κατά τη διάρκεια του Β’ ΠΠ.

Ομώνυμη εβραϊκή γειτονιά στη δυτική Θεσσαλονίκη (γνωστή και ως Βαρόνου Χιρς), που δημιουργήθηκε από την Ισραηλιτική Κοινότητα μετά την πυρκαγιά του 1890 για να στεγάσει πυροπαθείς που ως τότε κατοικούσαν στο παραθαλάσσιο τμήμα της Θεσσαλονίκης. Οι Ναζί και οι συνεργάτες τους μετέτρεψαν τον Μάρτιο του 1943 τον συνοικισμό του Βαρόνου Χιρς σε διαμετακομιστικό στρατόπεδο για τους 48.000 Εβραίους και Εβραίες της πόλης πριν τους εκτοπίσουν στο στρατόπεδο του Άουσβιτς-Μπίρκεναου και στο Μπέργκεν-Μπέλζεν.

Το 1898 ολοκληρώθηκε η κατασκευή της Συναγωγής Μπεθ Σαούλ Μοδιάνο (Βασιλίσσης Όλγας 81, Θεσσαλονίκη) σε σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Βιταλιάνο Ποζέλι με τη χρηματική υποστήριξη της Φακίμα Μοδιάνο, στη μνήμη του άνδρα της Σαούλ Ιακώβ, ο οποίος είχε διακριθεί για την εμπορική και φιλανθρωπική του δραστηριότητα. Η Μπεθ Σαούλ λειτουργούσε ως κεντρική συναγωγή των Εβραίων της Θεσσαλονίκης μέχρι το 1943, όταν την ανατίναξαν οι Ναζί.

Το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μπέργκεν-Μπέλζεν (Bergen-Belsen) βρισκόταν στην περιοχή της σημερινής Κάτω Σαξονίας. Τον Απρίλιο του 1943 τα Ες Ες ανέλαβαν τη διοίκηση ενός μέρους του στρατοπέδου και το χρησιμοποίησαν ως στρατόπεδο συγκέντρωσης. Αρχικά, χρησίμευε κυρίως για Εβραίους αιχμαλώτους που επρόκειτο να ανταλλαχθούν με Γερμανούς φυλακισμένους στο εξωτερικό ή να απελευθερωθούν με αντίτιμο υλικά ανταλλάγματα. Περίπου 52.000 άνθρωποι πέθαναν στο στρατόπεδο την περίοδο της λειτουργίας του, 1943-1945. Στις 15 Απριλίου 1945 βρετανικά στρατεύματα απελευθέρωσαν περίπου 50.000 εγκλείστους, άνδρες και γυναίκες, οι περισσότεροι από τους οποίους βρίσκονταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης εξαιτίας υποσιτισμού και ασθενειών.

Την Παρασκευή, 24 Μαρτίου 1944, παραμονή της εθνικής εορτής της 25^ης Μαρτίου και του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, οι ναζί περικύκλωσαν τη Συναγωγή Μπεθ Σαλώμ στο Θησείο και συνέλαβαν αιφνιδιαστικά περίπου 350 Εβραίους, κυρίως άνδρες, οι οποίοι είχαν πιστέψει τη φήμη που είχαν διαδώσει οι Γερμανοί ότι στην αθηναϊκή Συναγωγή θα διανεμηθούν άζυμα και ζάχαρη για την επερχόμενη γιορτή του Πέσαχ. Ταυτόχρονα, οι Γερμανοί συνέλαβαν στα σπίτια των συλληφθέντων τις γυναίκες και τα παιδιά τους και τους μετέφεραν στη Συναγωγή, συνολικά 850 άτομα. Κατά τη διάρκεια του «Μπλόκου της Συναγωγής» δεν έγινε καμία διάκριση μεταξύ Ελλήνων και ξένων υπηκόων. Στη συνέχεια, οι αιχμάλωτοι μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου. Στις 2 Απριλίου, φορτώθηκαν μαζί με Εβραίους από άλλες πόλεις σε φορτηγά που τους μετέφεραν στον σταθμό τρένων στο Ρουφ, από όπου με τρένα θα οδηγηθούν στο Άουσβιτς.

Οι πρώτοι κρατούμενοι πέρασαν την πύλη του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Νταχάου (Dachau), που βρίσκεται 16 χλμ. βορειοδυτικά του Μονάχου, στις 22 Μαρτίου 1933, μόλις λίγες εβδομάδες μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Ενώ αρχικά το στρατόπεδο του Νταχάου δημιουργήθηκε με σκοπό τον εγκλεισμό πολιτικών κρατουμένων, σταδιακά συμπεριλήφθηκαν Εβραίοι, Ρομά, Γερμανοί και Αυστριακοί ποινικοί κατάδικοι καθώς και πολίτες χωρών με τις οποίες η Γερμανία βρισκόταν σε πόλεμο ή χωρών υπό γερμανική κατοχή. Με τον καιρό δημιουργήθηκε ένα ολόκληρο σύστημα περίπου 100 υποστρατοπέδων, όπου μεταξύ 1933 και 1945 περίπου 41.500 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Το Νταχάου απελευθερώθηκε από τα αμερικάνικα στρατεύματα στις 29 Απριλίου 1945.

Τον Απρίλιο του 1891, το κακοποιημένο σώμα ενός μικρού κοριτσιού, της Ρουμπίνας, κόρης του Εβραίου ράφτη Χαΐμ Σάρδα βρέθηκε δολοφονημένο δίπλα στη Συναγωγή της Κέρκυρας. Αρχικά οι τοπικές αρχές συνέλαβαν τρεις Εβραίους, μεταξύ των οποίων και τον πατέρα του κοριτσιού. Αφέθηκαν όμως ελεύθεροι προκαλώντας την οργή του χριστιανικού πληθυσμού, που είχε πιστέψει τη φήμη ότι το θύμα είναι χριστιανή και θυσιάστηκε από Εβραίους με τελετουργικό φόνο. Η εβραϊκή συνοικία του νησιού έγινε στόχος πολιορκίας. Τα βίαια γεγονότα εξαπλώθηκαν και στα άλλα νησιά του Ιονίου, συγκλονίζοντας τη δημόσια γνώμη σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις. Υπολογίζεται ότι 17 με 22 άτομα έχασαν τη ζωή τους, ενώ ξένοι ανταποκριτές ανέβαζαν τον αριθμό των θυμάτων στα 50. Μετά από αυτές τις αντισημιτικές ταραχές οι μισοί από τους περίπου 5000 Εβραίους της Κέρκυρας εγκατέλειψαν το νησί.

Παραλιακή πόλη στα γαλλοϊσπανικά σύνορα στην Καταλονία, περίπου 160 χλμ. μακριά από τη Βαρκελώνη. Κατά τη διάρκεια του Β΄ΠΠ αποτέλεσε σημείο διέλευσης, διαφυγής ή κράτησης ανθρώπων που επιχειρούσαν να εγκαταλείψουν την υπό ναζιστική κατοχή Ευρώπη.

Ονομασία του 16^ου αι. για τους Εβραίους που κατέφυγαν στην Κέρκυρα από εδάφη της Ιταλίας και από την Ιβηρική χερσόνησο μεταξύ του 13^ου και του 16^ου αι.. Εβραίοι από την Απουλία της νότιας Ιταλίας ζούσαν στην Κέρκυρα ήδη από τα τέλη το 13^ου αι., όπου συνυπήρχαν με μία ακμάζουσα ρωμανιώτικη κοινότητα. Σε αυτούς προστέθηκαν Σεφαραδίτες μετανάστες από την Ιβηρική χερσόνησο, οι οποίοι κατέφυγαν στο νησί μετά το 1492 και μετά το 1589. Στην κοινότητά τους ενσωματώθηκαν περισσότεροι Εβραίοι από τη νότια Ιταλία, οι οποίοι ήρθαν στην Κέρκυρα από τη Νάπολη, τόσο μετά την κατάληψη της πόλης από τους Γάλλους το 1494 όσο και μετά την οριστική εκδίωξή τους από το Βασίλειο της Νεαπόλεως το 1540. Το 1551, οι νεοεισερχόμενοι δημιούργησαν μία δεύτερη κοινότητα, την «Απουλιανή» -σε αντιδιαστολή με τους «Γραίκους» (Ρωμανιώτες Εβραίους)- και εγκαταστάθηκαν μέσα στο φρούριο της πόλης της Κέρκυρας. Μιλούσαν και έγραφαν την «ιταλο-ιουδαϊκή», ένα είδος βενετσιάνικης και απουλιανής διαλέκτου. Είχαν δικό τους νεκροταφείο στη θέση «Σαρόκο», προς την πλευρά της Ιεράς Μονής της Πλατυτέρας και συναγωγή με το όνομα «Καάλ Καντός Ιταλιάνο Κορφιάτο» ή «Πουλιέζα», η οποία καταστράφηκε το 1537. Μια καινούργια συναγωγή με το όνομα «Veccia» ή «Μιντράς» χτίστηκε στην οδό Παλαιολόγου στην εβραϊκή συνοικία, η οποία μετά από εκτεταμένες ζημιές που υπέστη από πυρκαγιά, ξαναχτίστηκε το 1926. Η συναγωγή αυτή καταστράφηκε ολοσχερώς κατά τους γερμανικούς βομβαρδισμούς του νησιού, τον Σεπτέμβρη του 1943.

Το στρατόπεδο του Ράβενσμπρουκ (Ravensbrück), 100 χλμ. βορειοδυτικά του Βερολίνου, υπήρξε το μεγαλύτερο ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης για γυναίκες. Μέχρι το 1945 περίπου 120.000 γυναίκες και παιδιά, 1200 νέες κοπέλες αλλά και 20.000 άνδρες από 30 διαφορετικές χώρες εγκλείστηκαν στο στρατόπεδο, ανάμεσά τους Εβραίοι, Σίντι και Ρομά. Υπολογίζεται ότι περίπου 28.000 άνθρωποι πέθαναν στο Ράβενσμπρουκ, το οποίο απελευθερώθηκε στις 30 Απριλίου 1945 από τα σοβιετικά στρατεύματα.

Παλαιό εργοστάσιο αποφλοίωσης ρυζιού στα περίχωρα της Τεργέστης, το οποίο μετέτρεψαν οι Γερμανοί μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας τον Σεπτέμβριο του 1943 σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Επίσης, χρησιμοποιήθηκε και ως διαμετακομιστικό στρατόπεδο κρατουμένων, Χριστιανών και Εβραίων, που επρόκειτο να εκτοπιστούν στη Γερμανία ή στην Πολωνία. Το ξηραντήριο του εργοστασίου, λόγω της καμινάδας που ήδη διέθετε, μετατράπηκε σε κρεματόριο για την αποτέφρωση των πτωμάτων. Κατά την αποχώρησή τους στις 29 Απριλίου 1945 οι Γερμανοί ανατίναξαν όλες τις εγκαταστάσεις του στρατοπέδου.

Η εβραϊκή παρουσία στη Ρόδο χρονολογείται από τον 2ο αιώνα π.Κ.Ε.. Κατά τον 15^ο και 16^ο αιώνα Κ.Ε. εγκαταστάθηκαν στο νησί ισπανόφωνοι Εβραίοι -πρόσφυγες από την Ιβηρική χερσόνησο- καθιστώντας το σε ένα από τα σημαντικότερα σεφαραδίτικα κέντρα της ανατολικής Μεσογείου, τόσο από οικονομική όσο και από πολιτιστική άποψη. Οι Εβραίοι της Ρόδου ζούσαν στη «Τζουδερία», την εβραϊκή γειτονιά που εκτεινόταν από το λιμάνι μέχρι το νοτιοανατολικό άκρο των τειχών. Το 1941 ζούσαν στη Ρόδο 2000 Εβραίοι και διατηρούσαν τέσσερις συναγωγές. Καθώς η Ρόδος ήταν ιταλική κτήση, οι Εβραίοι του νησιού δεν είχαν βρεθεί στο στόχαστρο των γερμανικών και βουλγαρικών αντισημιτικών μέτρων και διώξεων που είχαν εφαρμόσει οι Γερμανοί και οι Βούλγαροι στις δικές τους ζώνες κατοχής το 1943. Τον Ιούλιο του 1944, οχτώ μήνες μετά την ιταλική συνθηκολόγηση τον Σεπτέμβριο του 1943, οι Ναζί συνέλαβαν τους Εβραίους της Ρόδου και της Κω και τους εκτόπισαν στο Άουσβιτς. Χάρη στην παρέμβαση του Τούρκου Προξένου, 50 Εβραίες και Εβραίοι (εκ των οποίων οι 13 ήταν Τούρκοι πολίτες) εξαιρέθηκαν του εκτοπισμού. Από τους 1604 εκτοπισμένους, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, μόνο 151 άτομα επέζησαν. Σήμερα, η Κοινότητα απαρτίζεται από περίπου 40 άτομα.

Στις 2 Απριλίου 1944 αναχώρησε από τον σταθμό του Ρουφ τρένο με περισσότερους από 1500 Εβραίους και Εβραίες, που είχαν συλληφθεί στην Αθήνα, τη Χαλκίδα, την Πάτρα, την Άρτα, το Αγρίνιο και την Πρέβεζα. Ανάμεσά τους υπήρχαν και 150 Εβραίες και Εβραίοι της Ελλάδας με ξένη υπηκοότητα, ως επί το πλείστον ισπανική, που είχαν επίσης συλληφθεί στην Αθήνα. Το τρένο έκανε στάση στη Λάρισα και στη Θεσσαλονίκη, όπου φορτώθηκαν περισσότεροι από 2500 Εβραίοι που είχαν συλληφθεί στις πόλεις αυτές αλλά και στα Γιάννενα, τον Βόλο, τα Τρίκαλα και την Καστοριά. Στην Βιέννη χωρίστηκαν τα βαγόνια με τους Ισπανοεβραίους για να οδηγηθούν στη συνέχεια στο στρατόπεδο του Μπέργκεν-Μπέλζεν. Ο υπόλοιπος συρμός έφτασε στο Άουσβιτς στις 11 Απριλίου 1944.

Ονομασία που δόθηκε επί Βυζαντίου για τον χαρακτηρισμό των Εβραίων που είχαν εγκατασταθεί στον ελλαδικό χώρο κατά την ελληνιστική περίοδο (3ος αι. π.Χ.). Οι Ρωμανιώτες, που αποτελούσαν τη συντριπτική πλειοψηφία του εβραϊκού στοιχείου στην περιοχή μέχρι τον 15ο αι., υιοθέτησαν την ελληνική γλώσσα και δημιούργησαν μια ξεχωριστή ελληνοεβραϊκή παράδοση. Οικοδόμησαν συναγωγές και διατήρησαν την εβραϊκή ως γλώσσα λατρείας. Μετά την άφιξη των Σεφαραδιτών στα τέλη του 15^ου αι., οι περισσότερες ρωμανιώτικες κοινότητες, με εξαίρεση, κυρίως, αυτές της Ηπείρου, της Πελοποννήσου και της Κρήτης, απορροφήθηκαν πολιτιστικά από τους Σεφαραδίτες. Οι βασικές διαφορές των δύο κοινοτήτων εντοπίζονται στη γλώσσα, στην ενδυμασία, στις διατροφικές παραδόσεις καθώς και στο λατρευτικό τυπικό. Μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Σοά, οι Ρωμανιώτες πλειοψηφούσαν στην Άρτα, την Πρέβεζα, την Πάτρα, τα Τρίκαλα, τον Βόλο, τη Χαλκίδα και τα Χανιά. Αδιαμφισβήτητο κέντρο του ρωμανιώτικου εβραϊσμού υπήρξαν τα Ιωάννινα.

Ο όρος «διαλογή», Selektion στα γερμανικά, αφορά στη διαδικασία που γινόταν μετά την άφιξη των τρένων στο Άουσβιτς, κατά τη διάρκεια της οποίας αξιωματικοί των Ες Ες επέλεγαν όσους έκριναν ανίκανους για εργασία. Μέσα στις επόμενες ώρες, εκατοντάδες άνθρωποι -ανάμεσά τους κυρίως άρρωστοι, ανάπηροι, γυναίκες με μικρά παιδιά, έγκυοι και ηλικιωμένοι- δολοφονούνταν στους θαλάμους αερίων. Οι «διαλογές» συνεχίζονταν σε τακτά χρονικά διαστήματα και καθόλη τη διάρκεια του εγκλεισμού των κρατουμένων. Στη γλώσσα των εγκλείστων, και αργότερα των επιζώντων, του στρατοπέδου τους Άουσβιτς χρησιμοποιήθηκαν οι λέξεις σελεξιόν και σελέκτσια για την περιγραφή της διαδικασίας.

Ο Σεμπαστιάν ντε Ρομέρο Ραδιγάλες (1884-1970) υπήρξε Ισπανός νομικός και διπλωμάτης. Τo 1928 παντρεύτηκε την Elena Cutavá Anino, γεννημένη στη Ρουμανία από Έλληνες γονείς. Κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφύλιου πολέμου και δη από το 1937 μέχρι το 1939 διετέλεσε διπλωματικός εκπρόσωπος της κυβέρνησης του Φράνκο στην Ελλάδα. Ο Ραδιγάλες ξαναήρθε στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1943 με τον βαθμό του Γενικού Προξένου της Ισπανίας. Παρέμεινε στην Αθήνα στην υπηρεσία του Φράνκο και μετά το τέλος του πολέμου έως το 1950. Ως Επιτετραμμένος δραστηριοποιήθηκε το 1946 στη δημιουργία της Επιτροπής Διεκδικήσεων των Ισπανοεβραίων που είχαν εγκαταλείψει τις περιουσίες τους πριν εκτοπιστούν. Αν και κατά τη διάρκεια του διωγμού των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη ο Ραδιγάλες είχε λάβει εντολή από το ισπανικό Υπουργείο των Εξωτερικών να κρατήσει «παθητική στάση», ο ίδιος, διακινδυνεύοντας την καριέρα του, ενήργησε διαφορετικά. Κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες για τον επαναπατρισμό στην Ισπανία των Ισπανοεβραίων της πόλης, που είχαν εξαιρεθεί από τα αντισημιτικά μέτρα των Γερμανών υπό τον όρο ότι θα επέστρεφαν στην πατρίδα τους ενώ χορήγησε νέα ισπανικά διαβατήρια ακόμη και σε εκείνους τους Εβραίους που δεν είχαν πραγματικά αυτή την ιθαγένεια. Η απροθυμία της ισπανικής κυβέρνησης να οργανώσει άμεσα την επιστροφή τους κατέληξε στον εκτοπισμό 367 Ισπανοεβραίων της πόλης στο στρατόπεδο του Μπέργκεν-Μπέλζεν στις 2 Αυγούστου 1943. Επίσης, ο Ραδιγάλες προσπάθησε να βοηθήσει με κάθε δυνατό τρόπο τους διωκόμενους Εβραίους στην Αθήνα, άνδρες και γυναίκες. Με παρεμβάσεις του στις γερμανικές αρχές ζητούσε την απελευθέρωση των Εβραίων από το στρατόπεδο κράτησης στο Χαϊδάρι. Επιπλέον, φύλαγε τα υπάρχοντα των συλληφθέντων Εβραίων, για να διασφαλίσει ότι θα επιστραφούν στους ιδιοκτήτες τους ή στους νόμιμους κληρονόμους τους μετά τον πόλεμο, ενέργειες που υπερέβαιναν τα καθήκοντά του ως διπλωμάτη και συχνά ήταν αντίθετες με την πολιτική της κυβέρνησής του. Το 2014 αναγνωρίστηκε, μετά θάνατον, από το Γιαντ Βασέμ ως «Δίκαιος των Εθνών» για τη συμβολή του στη διάσωση των Εβραίων στην Ελλάδα.

Ονομασία των Εβραίων που εκδιώχθηκαν από την Ιβηρική χερσόνησο στα τέλη του 15^ουαι. Προέρχεται από τον όρο «Σεφαράντ», βιβλική ονομασία για την «Ισπανία». Μέρος αυτών των προσφύγων εγκαταστάθηκε σε πόλεις της βόρειας Ευρώπης, κυρίως λιμάνια, όπου θα μπορούσαν να επιδοθούν σε εμπορικές δραστηριότητες. Οι περισσότεροι Εβραίοι πρόσφυγες ακολούθησαν την πρόσκληση του Οθωμανού Σουλτάνου Βαγιαζήτ Β΄ και εγκαταστάθηκαν στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κυρίως στη Θεσσαλονίκη και στην Κωνσταντινούπολη, όπου με την πάροδο του χρόνου επιβλήθηκαν, αριθμητικά και πολιτιστικά, στις εβραϊκές κοινότητες που προϋπήρχαν της έλευσής τους. Μέχρι την καταστροφή της από τους Ναζί το 1943, η σεφαραδίτικη κοινότητα της Θεσσαλονίκης ήταν η μεγαλύτερη στον κόσμο, για αυτό, άλλωστε, η Θεσσαλονίκη ήταν γνωστή και ως «Μητέρα του Ισραήλ» και «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων». Οι Σεφαραδίτες ή Σεφαρδίμ στην Ελλάδα μιλούσαν λαδίνο, μια ισπανοεβραϊκή διάλεκτο που φέρει γλωσσικά δάνεια από τα εβραϊκά, τα αραμαϊκά, τα αραβικά, τα τουρκικά, τα ιταλικά, τα γαλλικά, τα ελληνικά και τις σλαβικές γλώσσες.

Το στρατόπεδο Μαρεσάλ Λιοτέ (Marechal Lyautey), γνωστό και ως Fedhala, βρισκόταν περίπου 16 χλμ. βόρεια της Καζαμπλάνκα, στο σημερινό Μαρόκο, που μέχρι την κατάληψή της από τους Αμερικάνους τον Νοέμβριο του 1942 ήταν υπό γαλλική κυριαρχία. Ως αποτέλεσμα μιας πρότασης που έγινε στο Συνέδριο στις Βερμούδες τον Απρίλιο του 1943, το στρατόπεδο Marechal Lyautey επιλέχθηκε για την εγκατάσταση προσφύγων που διέφευγαν της ναζιστικής Ευρώπης. Στα μέσα Μαϊου 1944 έφτασαν οι πρώτοι 38 πρόσφυγες στο στρατόπεδο.

H δερματοστιξία (τατουάζ) με σειριακό αριθμό εφαρμόστηκε αποκλειστικά στους κρατούμενους του Άουσβιτς. Όσοι κατά την άφιξή τους δεν στέλνονταν απευθείας στους θαλάμους αερίων, αλλά επιλέγονταν για εργασία, λάμβαναν κατά τη διαδικασία καταχώρισής τους στα μητρώα κρατουμένων έναν μοναδικό αριθμό ταυτοποίησης μέσω μιας ιδιαίτερα επίπονης διαδικασίας. Ο αριθμός αυτός χαραζόταν, αρχικά, στο στήθος, ενώ, αργότερα, στον αριστερό βραχίονα, πρώτα στην εξωτερική και μετά στην εσωτερική πλευρά του. Προσδιοριζόταν από το χρόνο άφιξης, το φύλο και τον λόγο εγκλεισμού των κρατουμένων. Στο πρότζεκτ «Έλληνες Εβραίοι επιζώντες του Ολοκαυτώματος», η Άρτεμις Αλκαλάη φωτογραφίζει τους επιζώντες του Άουσβιτς με τρόπο ώστε να είναι εμφανής ο αριθμός στον βραχίονά τους, καθώς συνιστά μια «ενσώματη εικόνα» της βιομηχανοποιημένης απανθρωποποίησης και εξόντωσης που οργάνωσε το ναζιστικό καθεστώς.

Στις 23 Απριλίου 1945 σοβιετικά στρατεύματα απελευθέρωσαν κοντά στο χωριό Λάνγκενντορφ -6,3 χλμ. μακριά από το Τρέμπιτς (Tröbitz) στο Βραδεμβούργο- περίπου 2400 Εβραίους κρατούμενους του Μπέργκεν-Μπέλζεν. Οι άνθρωποι βρίσκονταν μέσα σε ένα τρένο, το οποίο εν όψει της προέλασης του βρετανικού στρατού είχε αναχωρήσει από το στρατόπεδο στις 10-11 Απριλίου με προορισμό το γκέτο/στρατόπεδο του Τερεζίν. Ανάμεσα σε αυτούς τους «ανταλλάξιμους» Εβραίους, που επρόκειτο είτε να ανταλλαχτούν με Γερμανούς πολιτικούς κρατούμενους είτε να εξαγοραστούν έναντι συναλλάγματος, βρίσκονταν και Εβραίοι από την Ελλάδα. Το «χαμένο τρένο», όπως έγινε αργότερα γνωστό, ταξίδευε πέρα-δώθε επί δύο βδομάδες μέσα στις μάχες και τους βομβαρδισμούς. Εξαιτίας μίας κατεστραμμένης γέφυρας το τρένο δεν έφτασε στον αρχικό προορισμό του. Κατά τη διάρκεια της οδύσσειάς τους μέσα στο τρένο από τη δυτική στην ανατολική Γερμανία αλλά και τις επόμενες οχτώ εβδομάδες μετά την απελευθέρωσή τους, πέθαναν πάνω από 490 άνθρωποι από πείνα, αεροπορικές επιθέσεις, τύφο και άλλες κακουχίες, ανάμεσά τους και ο Αρχιραβίνος της Θεσσαλονίκης, Τσβι Κόρετς.

Η εβραϊκή κοινότητα των Τρικάλων στη Θεσσαλία χαρακτηριζόταν από την παρουσία τόσο Ρωμανιωτών όσο και Ασκενάζι και Σεφαραδιτών Εβραίων. Στα τέλη του 19^ου και τις αρχές του 20^ου αιώνα διέθετε τρεις ξεχωριστές Συναγωγές, μία για την κάθε ομάδα. Μέχρι πριν από Β’ΠΠ ζούσαν στα Τρίκαλα περίπου 520 άτομα στη συνοικία «Εβραϊκά». Ασχολούνταν κυρίως με το εμπόριο και τη βιοτεχνία. Στον πόλεμο, οι περισσότεροι Εβραίοι των Τρικάλων, έχοντας πληροφορηθεί τι είχε συμβεί στη Θεσσαλονίκη το 1943, βρήκαν καταφύγιο εγκαίρως στα χωριά που ήλεγχε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Εντούτοις, τον Μάρτιο του 1944 οι Γερμανοί συνέλαβαν και εκτόπισαν στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου 139 Εβραίους της πόλης. Μόλις 6 γύρισαν πίσω ζωντανοί. Σήμερα, ο αριθμός των μελών της εβραϊκής κοινότητας των Τρικάλων δεν υπερβαίνει τα 40 άτομα.

Το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στα δυτικά της Αθήνας ήταν το μεγαλύτερο στρατόπεδο συγκέντρωσης στην κατεχόμενη Ελλάδα. Λειτούργησε υπό τις διαταγές των Ιταλών για λίγες μόνο μέρες και στις 10 Σεπτεμβρίου του 1943 πέρασε στα χέρια της Υπηρεσίας Ασφαλείας των Ες Ες, μέχρι τις 27 Σεπτεμβρίου 1944. Το Χαϊδάρι ήταν κυρίως κέντρο μεταγωγών κρατουμένων σε άλλα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης. Στο Μπλοκ 15 φυλακίζονταν οι μελλοθάνατοι και οι Εβραίοι από διαφορετικά μέρη της Ελλάδας πριν εκτοπιστούν με τα «τρένα θανάτου» στο Άουσβιτς και στο Μπέργκεν-Μπέλζεν.

Το Τσικλόν Μπε (Zyklon B) ήταν ένα χημικό προϊόν, το οποίο, αν και αρχικά χρησιμοποιήθηκε ως παρασιτοκτόνο, κατά την περίοδο του Β΄ΠΠ χρησιμοποιήθηκε ως μέσο δολοφονίας στους θαλάμους αερίων που υπήρχαν στα ναζιστικά στρατόπεδα, ιδιαίτερα στο Άουσβιτς.