Παρίσι, 2016
Κατάφερα να πετύχω αυτό που είχε γίνει σκοπός της ζωής μου εκείνη την εποχή […] δεν δούλευα παρά μόνο για τον πρόξενο Ραδιγάλες, γύρω από τη ζωή του, για όλα όσα είχε κάνει
Είναι σημαντικό να πω, αφού σας περιγράφω σε βάθος την κατάσταση της οικογένειάς μας, όλης της οικογένειάς μας και της ομάδας μας που καταφέραμε να φτάσουμε στη Βαρκελώνη, ότι αυτό το οφείλουμε σε έναν άνθρωπο, στον Γενικό Πρόξενο της Ισπανίας στην Αθήνα, τον Σεμπαστιάν ντε Ρομέρο Ραδιγάλες. Το 2010, το Διεθνές Ίδρυμα Ραούλ Βάλλενμπεργκ είχε ετοιμάσει έναν φάκελο προτείνοντας στο Γιαντ Βασέμ να αποδοθεί ο τίτλος του Δικαίου των Εθνών στον Ραδιγάλες. Γι’ αυτό χρειάζονταν τη μαρτυρία ενός επιζώντα και με ρώτησαν αν θέλω να το κάνω. Δέχτηκα λοιπόν να ετοιμάσω αυτή τη μαρτυρία και χάρη στην ξαδέλφη μου, τη Νίνα Μπενρουμπή που ζει στη Θεσσαλονίκη [Η Νίνα Μπενερουμπή πέθανε το 2018], γνώρισα το 2010 την εγγονή του Ραδιγάλες. Σκεφτήκαμε μαζί και αποφασίσαμε ότι έπρεπε να δώσω αυτή τη μαρτυρία. Και πραγματικά, την έγραψα και την έστειλα τον Ιούνιο του 2010 στο Ίδρυμα Βάλλενμπεργκ που έτσι συμπλήρωσε τον φάκελο για το Γιαντ Βασέμ. Δύο ώρες μετά, λάβαμε απάντηση από το Γιαντ Βασέμ ότι ήταν πραγματικά ένας φάκελος πολύ ενδιαφέρων, ότι ο Ραδιγάλες φαινόταν ένας άνθρωπος αληθινά καλός, που δεν πέρασε δίπλα από την απελπιστική κατάσταση των διωκόμενων Εβραίων χωρίς να αντιδράσει. Μας εξήγησαν, όμως, ότι δεν είχαμε εξηγήσει, ότι εγώ δηλαδή δεν είχα κάνει σαφές, ότι ο Ραδιγάλες έδρασε αντίθετα από τις διαταγές που είχε λάβει από τον υπουργό Εξωτερικών, τον Χορδάνα, ο οποίος ήταν φιλοναζιστής. Σκέφτηκα, λοιπόν, λίγο και είπα στον υπεύθυνο του τμήματος των Δικαίων των Εθνών στο Γιαντ Βασέμ ότι θα ετοίμαζα ένα νέο έγγραφο στο οποίο θα ανέλυα τα πράγματα, τα γεγονότα που αποδείκνυαν ότι ο Ραδιγάλες είχε ενεργήσει ενάντια στις εντολές της Ισπανικής κυβέρνησης. Και χάρη στο Centro Sefarad-Israel, ενός οργανισμού που εδρεύει στη Μαδρίτη, και ασχολείται με τη διατήρηση της μνήμης των διωγμών των Εβραίων κατά τον πόλεμο, πραγματοποιεί τελετές μνήμης της Σοά κάθε χρόνο και οργανώνει επιμορφωτικά σεμινάρια για εκπαιδευτικούς… χάρη, λοιπόν, στο Centro Sefarad-Israel μου δόθηκε η δυνατότητα να αποκτήσω πρόσβαση στα τηλεγραφήματα που ο Ραδιγάλες αντάλλασσε με τον υπουργό του από τον Απρίλιο του 1943 μέχρι τον Νοέμβριο του 1944. Το Centro Sefarad-Israel προσέλαβε έναν ιστορικό προκειμένου να μελετήσει τα αρχεία του Υπουργείου Εξωτερικών όπου βρίσκονταν τα τηλεγραφήματα. Μου έδωσαν, λοιπόν, τα τριάντα τηλεγραφήματα που μπόρεσε να βρει, μου τα έστειλε λέγοντάς μου «Ιζάκ, να τα τηλεγραφήματα, αλλά δεν νομίζω να μπορέσεις ποτέ να πετύχεις αυτό που επιθυμείς». Πήρα αυτά τα τηλεγραφήματα, συνέταξα ένα νέο υπόμνημα προς το Γιαντ Βασέμ, στο οποίο εξηγούσα ότι η καριέρα του Ραδιγάλες επηρεάστηκε αρνητικά [από τις ενέργειές του υπέρ των Ισπανοεβραίων της Θεσσαλονίκης], ότι ο Ραδιγάλες δεν πήρε προαγωγή για τον λόγο αυτό, και έστειλα την ανάλυση των τηλεγραφημάτων καθώς και όλες τις πληροφορίες που είχα συγκεντρώσει γύρω από τον Ραδιγάλες στο Γιαντ Βασέμ το 2013, τον Ιανουάριο του 2013. Τον Φεβρουάριο του 2014, το Γιαντ Βασέμ απένειμε στον Σεμπαστιάν ντε Ρομέρο Ραδιγάλες τον τίτλο του Δικαίου των Εθνών. Κατάφερα να πετύχω αυτό που είχε γίνει σκοπός της ζωής μου εκείνη την εποχή, γιατί είχα αποφασίσει ότι αυτός ήταν ο μοναδικός στόχος της ζωής μου από όταν σταμάτησα να εργάζομαι. Δεν με ενδιέφερε πλέον η επιστήμη, δεν δούλευα παρά μόνο για τον πρόξενο Ραδιγάλες, γύρω από τη ζωή του, για όλα όσα είχε κάνει, ώστε να μπορέσω να συντάξω μία μαρτυρία-υπόμνημα που θα επέτρεπε, συνοδεύοντας την αίτηση που είχε κατατεθεί από το Ίδρυμα Ραούλ Βάλλενμπεργκ, να του αποδοθεί ο τίτλος του Δικαίου. Μ’ αυτόν τον τρόπο αποδόθηκε στον Ραδιγάλες ο τίτλος. Πρέπει να ευχαριστήσω το Centro Sefarad-Israel, την Έλενα Κολλίτο Καστέλι, εγγονή του πρόξενου, που επίσης με βοήθησε πολύ και συγχρόνως το Ίδρυμα Ραούλ Βάλλενμπεργκ για τη διαρκή του υποστήριξη.
Υπάρχει ένα στοιχείο που δεν ανέφερα, ότι ο Ραδιγάλες έλαβε τον Τίτλο του Δίκαιου στις 26 Φεβρουαρίου 2014 και ότι το Γιαντ Βασέμ οργάνωσε στην Ιερουσαλήμ την τελετή για την αναγόρευση του Ραδιγάλες σε Δίκαιο των Εθνών και απένειμε το μετάλλιο και τον τιμητικό τίτλο στην εγγονή του. Στην εξαιρετική αυτή τελετή παρευρέθηκαν αρκετοί άνθρωποι, μεταξύ των οποίων ο πρέσβης της Ισπανίας στο Ισραήλ, ο πρόεδρος της επιτροπής του Γιαντ Βασέμ που απονέμει τον τίτλο, ο Χαΐμ Άβνι, ο ισραηλινός ιστορικός που έγραψε το 1980 ένα βιβλίο για τον Φράνκο και τους Εβραίους, ο Γιεούντα Σαπόρτα [https://greekjewsholocaustsurvivors.art/profile/yehuda_saporta/], ένας επιζήσας από το Μπέργκεν-Μπέλζεν που ζει στο Ισραήλ, η αδελφή μου Λέλα Σαντάι καθώς και φίλοι μου που κατοικούν στο Ισραήλ. Επίσης, προσωπικότητες που προσκλήθηκαν από τον πρέσβη της Ισπανίας στο Τελ Αβίβ, ο διευθυντής του Centro Sefarad-Israel Μιγέλ ντε Λούκας, καθώς και ο Ντάνι Ράινερ που είναι ο διευθυντής του Ιδρύματος Ραούλ Βάλλενμπεργκ στην Ιερουσαλήμ. Κατά τη διάρκεια αυτής της τελετής εκφωνήθηκαν πολλοί λόγοι που υπενθύμισαν τον αλτρουισμό του Ραδιγάλες και τις προσπάθειες που έκανε και πώς επέτυχε να μας βγάλει από το στρατόπεδο Μπέργκεν-Μπέλζεν.
Κατά τη διάρκεια αυτής της τελετής, η επικεφαλής του τμήματος των Δικαίων του Γιαντ Βασέμ πήρε τον λόγο και εξήγησε πώς μας καθοδήγησε ώστε να βρούμε τα τεκμήρια που βεβαίωναν τη δράση του Ραδιγάλες, και της είμαι πραγματικά ευγνώμων. Μίλησαν, επίσης, ο Χαΐμ Άβνι και η εγγονή του πρόξενου. Εγώ είπα μερικά λόγια σε σχέση με τη δράση μου. Η εκδήλωση έκλεισε με τους λόγους του πρέσβη της Ισπανίας, τονίζοντας ότι ήταν ευτυχής που η πατρίδα του τίμησε έναν πρόξενο της Ισπανίας για τη δράση του κατά τη διάρκεια του πολέμου, παρόλο που το υπουργείο του τού απαγόρευε να επέμβει για τη σωτηρία και τον επαναπατρισμό αυτής της ομάδας. Η τελετή αυτή ήταν πολύ συγκινητική, κυρίως όταν στο τέλος μπορέσαμε να δούμε στον τοίχο των Δικαίων των Εθνών το όνομα του Σεμπαστιάν ντε Ρομέρο Ραδιγάλες.
[…]
Από εκείνη την ημέρα, λοιπόν, με προσκαλούσαν στην Ισπανία τακτικά, τρεις τέσσερις φορές τον χρόνο για να συμμετάσχω σε συνέδρια με στόχο να προσθέσω τη μαρτυρία μου μαζί με άλλες πάνω στο ίδιο θέμα, συνέδρια που οργανώνονταν από το Centro Sefarad-Israel. Πήγαμε στη Σεβίλη, πήγα στη Σεβίλη, στη Βαρκελώνη, στη Μαδρίτη, στο Γκράους, ένα χωριό στα Πυρηναία όπου γεννήθηκε ο πρόξενος, πήγαμε στην Άβιλα, κοντά στη Μαδρίτη, όπου πραγματοποιούνται πολύ σημαντικά συνέδρια και τελετές μνήμης της Σοά κάθε χρόνο με μία μεγάλη δραστηριοποίηση της δημοτικής αρχής. Πήγαμε στην Σεγκόβια και πραγματικά έχω πραγματοποιήσει περισσότερες ομιλίες στα ισπανικά παρά στα γαλλικά. Στα γαλλικά, από καιρό σε καιρό, κάνω ομιλίες στο Mémorial de la Shoah, επίσης προσκλήθηκα από το ισπανικό λύκειο στο Νεγί και από ένα ισπανικό σχολείο στην περιοχή του Παρισιού και μίλησα σε τάξεις του λυκείου. Πήγα, ακόμη, για μια ομιλία στη Νίκαια το 2016 και μια άλλη φορά στο Παρίσι μίλησα στον Σύλλογο για την Ιουδαϊκή Ελευθερία με θέμα τον Ραδιγάλες και τη δράση του υπέρ των Ισπανοεβραίων της Ελλάδας. Πραγματικά, έχω κάνει πολλές ομιλίες στη Γαλλία, αλλά έκανα, νομίζω, πολλές περισσότερες στην Ισπανία, στα ισπανικά, και με καθησυχάζει κάθε φορά να βλέπω ότι στην ηλικία μου καταφέρνω ακόμη μιλάω στα ισπανικά χωρίς να κάνω πολλά λάθη, γιατί θεωρώ ότι αυτά ξεχνιούνται. Και στην πραγματικότητα, χάρη στον πρόξενο ξανάφερα στη μνήμη μου τα ισπανικά και αισθάνομαι πιο κοντά στα ισπανικά, και όταν βρίσκομαι στη Βαρκελώνη ή στη Μαδρίτη και ακούω να μιλούν ισπανικά, αισθάνομαι λίγο σαν να είμαι στο σπίτι μου, όπως αισθάνομαι στη Γαλλία, και μου δίνει πάντα μεγάλη ικανοποίηση να πηγαίνω να μιλάω στην Ισπανία για τις σωτήριες ενέργειες του Ραδιγάλες.