«Έλληνες Εβραίοι επιζώντες του Ολοκαυτώµατος: µια εικαστική αφήγηση», Ινστιτούτο Θερβάντες, Αθήνα (οργάνωση: Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος και Ινστιτούτο Θερβάντες, 20.1 – 20.3.2016).

ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΒΡΑΙΟΙ ΕΠΙΖΩΝΤΕΣ

Χάσαμεν όμως το πιο τίμιο – την μορφή του
Κ. Π. Καβάφης, «Ευρίωνος τάφος»

Είναι τιμή και χαρά μου η συμμετοχή μου απόψε στα εγκαίνια της έκθεσης της Άρτεμης Αλκαλάη, φίλης από τα παιδικά μου χρόνια, και την ευχαριστώ θερμά για την πρόσκλησή της να πω δυο λόγια. Τα τελευταία χρόνια παρακολουθώ με μεγάλο ενδιαφέρον το εικαστικό έργο της γύρω από τους Έλληνες Εβραίους που βίωσαν την εκτόπιση σε ναζιστικό στρατόπεδο και επέζησαν. Πρόκειται για ένα work in progress, καθώς νέα έργα προστίθενται, ολοένα και άλλοι επιζώντες δέχονται να φωτογραφηθούν. Στις λίγες σκέψεις που θα ξεδιπλώσω απόψε θα ήθελα να σταθώ στον τρόπο που η εικαστική της προσέγγιση διασταυρώνεται με την ιστορική ματιά. Να επιχειρήσω, αν θέλετε, μια ιστορική ανάγνωση του έργου της.

 

ΟΙ ΤΟΠΟΙ
Η εικαστική της αφήγηση, με τα 44 πορτρέτα επιζώντων, πέρα από την εύλογη συγκίνηση, ανοίγει κι έναν δρόμο στη γνώση του δράματος των Ελλήνων Εβραίων που εκτοπίστηκαν στην Κατοχή στα ναζιστικά στρατόπεδα μέσα από τις ατομικές ιστορίες. Οι επιζώντες προέρχονται κυρίως από τους νέους και τις νέες που δεν στάλθηκαν κατευθείαν στους θαλάμους αερίων, γιατί κρίθηκαν κατάλληλοι για εργασία. Προέρχονται επίσης από το στρατόπεδο του Μπέργκεν-Μπέλζεν, όπου δεν υπήρχαν θάλαμοι αερίων κι οι θάνατοι οφείλονταν στις κακουχίες.
Η ποικιλία των τόπων καταγωγής, καθώς η έκθεση είναι δομημένη με βάση τις κοινότητες, προσφέρει ένα πρώτο νήμα για να θυμηθούμε πόσο πολλές εβραϊκές κοινότητες υπήρχαν στην Ελλάδα πριν την εξόντωση του 83% του ελληνοεβραϊκού πληθυσμού. Βλέπουμε ονόματα πόλεων όπου δεν υπάρχει πια κοινότητα, όπως Άρτα, Πρέβεζα, Χαλκίδα, Καστοριά. Αλλά και πόλεις όπου, αν και ανασυστήθηκε η κοινότητα, οι αριθμοί είναι εντελώς διαφορετικοί: λίγες δεκάδες επέστρεψαν στα Γιάννενα (που ήταν προπολεμικά η μεγαλύτερη ρωμανιώτικη κοινότητα) το ίδιο και στην Κέρκυρα.
Από τη Θεσσαλονίκη, ενώ στις παραμονές του πολέμου ήταν ακόμη γύρω στις 48.000, σώθηκαν μόνο 2.000 περίπου, οι μισοί επιζώντες στρατοπέδων και οι μισοί γλιτώνοντας την εκτόπιση, είτε κρυμμένοι είτε βγαίνοντας στην Αντίσταση. Η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης, που έλαμψε ως η μεγάλη σεφαραδίτικη κοινότητα της ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου στον 16ο, τον χρυσό αιώνα της, επί οθωμανικής αυτοκρατορίας, χάρι στην έλευση των διωγμένων από την Ισπανία Εβραίων, που βρήκαν εκεί φιλόξενο καταφύγιο, και υπήρξε φορέας της νεωτερικότητας στον 19ο αιώνα, ερήμωσε από το εβραϊκό στοιχείο και τον πολιτισμό του από τον ναζιστικό διωγμό τα χρόνια 1943-1944. Η εξόντωση εκεί ήταν σχεδόν ολοσχερής (θυμίζω το εφιαλτικό ποσοστό απωλειών: 96%). Τα πρόσωπα, λοιπόν, που βλέπουμε φωτογραφημένα από τον φακό της Άρτεμης απόψε ανήκουν στις εξαιρέσεις, στους ελάχιστους τυχερούς, που, αν και γνώρισαν τη φρικτή εμπειρία των ναζιστικών στρατοπέδων, κατόρθωσαν να επιβιώσουν και να επιστρέψουν.
Όχι πάντα στον τόπο καταγωγής. Νέοι τόποι προστίθενται και διαμορφώνουν τον χάρτη της νέας μεταπολεμικής διασποράς των επιζώντων. Αν ορισμένοι Γιαννιώτες και Θεσσαλονικείς θα επιστρέψουν στον γενέθλιο τόπο, πολλοί άλλοι θα εγκατασταθούν στην Αθήνα, που μεταπολεμικά θα συγκεντρώσει το πολυπληθέστερο στοιχείο εβραϊκής καταγωγής στην Ελλάδα, και άλλοι θα τραβήξουν για τόπους πιο μακρινούς, που όμως γίνονται πια πόλος έλξης για τους απανταχού επιζώντες, όπως το αναγνωρισμένο πια από το 1948 κράτος του Ισραήλ. Οι επιζώντες Ροδίτες δεν θα επιστρέψουν, η μεταπολεμική κοινότητα της Ρόδου προήλθε από μετεγκατάσταση Ελλήνων Εβραίων από άλλες πόλεις στη δεκαετία του ’50. Πιο κοσμοπολίτες –θυμίζω πως η Ρόδος έγινε ελληνική μόνο το 1948– με δεσμούς με την Ιταλία, θα επιλέξουν τη Ρώμη και το Μιλάνο, αλλά και άλλες πόλεις όπως τις Βρυξέλλες, ή πέραν πια του Ατλαντικού, τη Νέα Υόρκη ή το Λος Άντζελες, για να προστεθούν στον τεράστιο αριθμό Εβραίων μεταναστών από την Ευρώπη που συνέρρευσαν σ’ αυτές τις πόλεις ήδη από τον 19ο αιώνα. Η έκθεση, λοιπόν, προσφέρεται και για μια ιστορία της μετανάστευσης. Η γενοκτονία των Εβραίων υπήρξε οπωσδήποτε στη βάση μιας νέας διασποράς και μετανάστευσης των επιζώντων. Η έκθεση ακολουθεί κι αυτό το νήμα της μεταπολεμικής μετανάστευσης.

 

ΤΑ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑ – ΟΙ ΕΚΤΟΠΙΣΕΙΣ
Ενδιάμεσος αλλά καθοριστικός σταθμός ανάμεσα στους δύο τόπους, τον τόπο καταγωγής και τον τόπο εγκατάστασης, αποτελεί το στρατόπεδο από το οποίο πέρασε ο κάθε εκτοπισμένος. Αυτό θα τον σφραγίσει και θα προσθέσει για πάντα την εμπειρία αυτή στην ταυτότητά του. Οι περισσότεροι από τους επιζώντες προέρχονται από το στρατόπεδο του Άουσβιτς-Μπιρκενάου, που ήταν και στρατόπεδο εργασίας και το κατ’ εξοχήν στρατόπεδο της «τελικής λύσης». Αυτός ήταν ο τόπος προορισμού των 18 από τις 19 αποστολές που έφυγαν από τον σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης από τον Μάρτιο ως τον Αύγουστο του 1943, καθώς και των αποστολών που θα φύγουν από την Αθήνα και την υπόλοιπη Ελλάδα (πλην της Μακεδονίας) τον Μάρτιο του 1944. Αυτός υπήρξε και ο τόπος εξόντωσης της συντριπτικής πλειονότητας, στην οποία περιλαμβάνονταν μεσήλικες και γέροι, άνδρες και γυναίκες, νέες γυναίκες έγκυες, παιδιά, μωρά, έφηβοι, άρρωστοι, ανάπηροι. Λίγες χιλιάδες μόνο νέοι άνδρες και γυναίκες, που κρίθηκαν χρήσιμοι για εργασία, δεν στάλθηκαν αμέσως στους θαλάμους αερίων. Από αυτούς πολλοί στάλθηκαν αργότερα, με τις διαλογές, ή έχασαν με κάθε τρόπο τη ζωή τους, στις φρικτές συνθήκες του στρατοπέδου ή στις πορείες θανάτου προς άλλα στρατόπεδα. Οι δέκα Θεσσαλονικείς που απεικονίζονται στις φωτογραφίες ανήκουν στους 950 περίπου σεφαραδίτες Θεσσαλονικείς που επέζησαν μ’ αυτό τον τρόπο από την κόλαση του Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Στο ίδιο αυτό στρατόπεδο εξοντώσεως, το εμβληματικότερο για την εβραϊκή γενοκτονία, γιατί σ’ αυτό βρήκαν τον θάνατο 960.000 Εβραίοι, εκ των οποίων 60.000 περίπου ήσαν οι Ελληνοεβραίοι, κατέληξαν και οι αποστολές από όλες τις άλλες πόλεις, εκτός από την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη.
Το άλλο στρατόπεδο από το οποίο προέρχονται 11 από τους φωτογραφημένους επιζώντες είναι το Μπέργκεν-Μπέλζεν. Ειδική περίπτωση ναζιστικού στρατοπέδου συγκεντρώσεως και όχι εξοντώσεως, δηλαδή στρατόπεδο χωρίς θαλάμους αερίων, το Μπέργκεν-Μπέλζεν στάθηκε ο προνομιακός τόπος εκτοπισμού των πολύ λίγων τυχερών σεφαραδιτών που κατείχαν την ισπανική υπηκοότητα και έτυχαν προστασίας από το ισπανικό κράτος (γι’ αυτό φωτογραφίζονται μαζί με τα πολύτιμα έγγραφα της σωτηρίας τους). H χώρα που έδιωξε Εβραίους και Μουσουλμάνους το 1492 με το διάταγμα των καθολικών βασιλέων το οποίο ήθελε την Ισπανία μόνο καθολική, είναι η ίδια που θα σώσει τους 520 ισπανικής υπηκοότητας σεφαραδίτες της Ελλάδας το 1943 (365 Θεσσαλονικείς και 155 Αθηναίους). Αν αυτό έγινε εφικτό δεν οφείλεται στο ενδιαφέρον της Ισπανίας του Φράνκο, ουδέτερης κατά τον πόλεμο, αλλά στην πρωτοβουλία και στις ακάματες ενέργειες του Γενικού Προξένου της Ισπανίας στην Αθήνα Σεμπαστιάν δε Ρομέρο Ραδιγάλες, που με προσωπικό μόχθο κατόρθωσε μέσα από επίπονες διαπραγματεύσεις να καθυστερήσει την εκτόπιση των Ισπανών Εβραίων. Αυτοί εκτοπίστηκαν τελικά στις 2 Αυγούστου 1943 για το Μπέργκεν-Μπέλζεν, μαζί με μέλη του εβραϊκού συμβουλίου, τον ραβίνο Θεσσαλονίκης και τις οικογένειές τους. Στην έκθεση περιλαμβάνονται οι φωτογραφίες δύο παιδιών τέτοιων οικογενειών, τα οποία, αν είχαν φτάσει στο Άουσβιτς, θα είχαν αμέσως σταλεί στους θαλάμους αερίων, όπως όλα τα παιδιά. Πάλι με ενέργειες του Ραδιγάλες, τον Φεβρουάριο του 1944 οι Ισπανοί Θεσσαλονικείς θα φτάσουν σε ισπανικό έδαφος, θα παραμείνουν στη Βαρκελώνη ως τον Ιούλιο του ’44, όταν και θα υποχρεωθούν να φύγουν για την Παλαιστίνη. Εκτός από δύο άτομα, όλοι οι υπόλοιποι επέζησαν και μετανάστευσαν οι μεν Θεσσαλονικείς στην Παλαιστίνη, οι δε Αθηναίοι κυρίως στο Παρίσι και στις Βρυξέλλες. Λίγοι ήσαν αυτοί που επέλεξαν να επιστρέψουν μεταπολεμικά στην Ελλάδα. Τον Φεβρουάριο του 2014 (70 χρόνια μετά!), ο Ραδιγάλες αναγνωρίστηκε μετά θάνατον «Δίκαιος των Εθνών» από το Γιαντ Βασέμ, μετά από συστηματικές προσπάθειες επιζώντων, όπως του Θεσσαλονικιού Γαλλοεβραίου Ιζάκ Ρεβά από το Παρίσι, που σώθηκε παιδί γιατί εκτοπίστηκε στο Μπέργκεν-Μπέλζεν.
Ένα μόνο στρατόπεδο λείπει από την έκθεση: διότι απ’ αυτό δεν επέστρεψε κανείς επιζών. Επειδή όμως η απουσία επιζώντων δεν πρέπει να επιφέρει και τη σιωπή, θυμίζω πως οι πρώτες εκτοπίσεις στην Ελλάδα έγιναν αρχές Μαρτίου του ’43 από τη βουλγαρική ζώνη Κατοχής (Αλεξανδρούπολη, Κομοτηνή, Καβάλα, Ξάνθη, Σέρρες, Δράμα) κι είχαν προορισμό το στρατόπεδο της Τρεμπλίνκα στην Πολωνία. Από τους 4.500 περίπου ανθρώπους που εκτοπίστηκαν εκεί δεν επέστρεψε κανείς.

 

ΟΙ ΜΑΡΤΥΡΕΣ
Κλείνοντας, ήθελα να τονίσω τη σημασία αυτών των προσώπων που η Άρτεμις Αλκαλάη διέσωσε μέσα από τον φακό της, συνοδεύοντάς τους με ένα «σπιτάκι» κι εντάσσοντάς τους στη δική της αφήγηση, που λειτουργεί όπως η μικροϊστορία, δίνοντας όνομα και πρόσωπο στα ιστορικά υποκείμενα. Σήμερα, στο μεταίχμιο της δίχως μάρτυρες πια εποχής, η ανάγκη μας για να διασώσουμε τα πρόσωπα, τον λόγο τους, τη μαρτυρία τους έχει αυξηθεί αντιστρόφως ανάλογα με τον αριθμό τους, που συρρικνώνεται ολοένα. Η μορφή του επιζώντα, του μάρτυρα είναι περισσότερο από ποτέ ένα απαραίτητο και πολύτιμο σημείο αναφοράς. Οι αφηγήσεις τους, γραπτές, προφορικές ή κινηματογραφημένες, αποτελούν σήμερα ένα απέραντο corpus, ένα ζωντανό αρχείο της Μνήμης της Shoah.
Όσο περισσότερο γίνεται συνείδηση πως πολύ γρήγορα δεν θα έχουμε τη φυσική παρουσία τους, αυτών των μαρτύρων που βίωσαν την ακραία φρίκη, τόσο ιστορικοί, δημοσιογράφοι, κινηματογραφιστές, εικαστικοί επιχειρούν να διασώσουν κάτι ακόμη. Η Άρτεμις Αλκαλάη διέσωσε «το πιο τίμιο – τη μορφή τους» –το πιο πολύτιμο δηλαδή, στην καβαφική γλώσσα– λίγο πριν αυτή χαθεί οριστικά.
Και γι’ αυτό την ευχαριστούμε θερμά.

 

Ιανουάριος 2016, Ινστιτούτο Θερβάντες

Οντέτ Βαρών-Βασάρ, ιστορικός, Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος

 

Έκθεση της Άρτεμις Αλκαλάη στο Ινστιτούτο Θερβάντες Έλληνες Εβραίοι επιζώντες από το Ολοκαύτωμα: Μια εικαστική αφήγηση

«Η ζωή των άλλων, έτσι όπως φτάνει ως εμάς μέσα από τη λεγόμενη πραγματικότητα, δεν είναι κινηματογράφος αλλά φωτογραφία, πράγμα που σημαίνει πως δεν είμαστε ικανοί να συλλάβουμε τη δράση, παρά μόνο τα ελεατικώς καταχωρημένα θραύσματά της. Δεν υπάρχει τίποτ’ άλλο εκτός από τις στιγμές κατά τις οποίες βρισκόμαστε μ’ αυτόν τον άλλον που νομίζουμε ότι καταλαβαίνουμε τη ζωή του, είτε όταν μας μιλούν γι’ αυτόν είτε όταν εκείνος μας αφηγείται τι του συνέβη ή προβάλλει μπρος στα μάτια μας αυτό που προτίθεται να κάνει. Στο τέλος μένει ένα λεύκωμα με φωτογραφίες, με στιγμιότυπα: ποτέ το μέλλον δεν πραγματοποιείται μπρος στα μάτια μας, το άλμα από το χτες στο σήμερα, η πρώτη βελόνα της λησμονιάς στη μνήμη».

 

Χούλιο Κορτάσαρ, Το κουτσό

 

 

Αγαπητέ επισκέπτη,

Σήμερα, η αίθουσα του Ινστιτούτου Θερβάντες παίρνει τη μορφή μιας πολύσημης εικαστικής γραφής, που έρχεται να μας εξιστορήσει με ιδιαίτερη ευαισθησία τις ζωές Ελλήνων Εβραίων επιζώντων από το Ολοκαύτωμα.

Το βλέμμα της εικαστικού Άρτεμις Αλκαλάη βυθίστηκε στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής με τέτοιο τρόπο, ώστε δημιούργησε ακόμα μια φορά –και ίσως ασύνειδα– ένα σύνθετο χαλί με το χαρακτηριστικό κόκκινο νήμα των έργων της. Αλλά τολμάω να πω ότι η καλλιτέχνιδα κάνει εδώ ένα βήμα παραπέρα· η ίδια έχει συμπεριληφθεί σε τούτο το συλλογικό χαλί.

Οι φωτογραφίες αυτές θα μπορούσαν να είναι θραύσματα μιας συνταρακτικής ιστορίας. Η τέχνη όμως καλείται να χαρίσει μια συνοχή εκεί που η ζωή έχει βιώσει τη φρίκη σε όλες τις εκφάνσεις της. Χάρη στην τέχνη, η άναρθρη κραυγή γίνεται εδώ λόγος, ένας λόγος βαθύτατα ανθρώπινος.

Αν και μπορεί να φανεί παράδοξο, η κάθε ατομική ιστορία γίνεται οικουμενική, υπερβαίνοντας τα δικά της όρια, για να ενταχθεί σε μια συλλογική αφήγηση που αποσκοπά στην απονομή νοήματος και… δικαιοσύνης.

Η Άρτεμις Αλκαλάη «κέντησε» σε αόρατο αργαλειό ένα οικουμενικό άσμα που αφουγκράζεται διακριτικά σε κάθε είκονα.

Αξίζει, αγαπητέ επισκέπτη, να ανοίξεις την καρδιά σου για να ακούσεις την ιστορία που περιμένει κρυμμένη σε κάθε φωτογραφία.

 

Marta Silvia Dios Sanz