Τελ Αβίβ, 2016
Η Ισπανία, η ισπανική ατμόσφαιρα, μας φαίνονταν σα να επιστρέφαμε στο σπίτι […]. Mας φάνηκε σα να επιστρέφαμε στο σπίτι μας και εκεί ξαναγίναμε άνθρωποι.
Πολλές φορές επέστρεψα στην Ελλάδα. Ταξίδεψα πρώτη φορά το 1961, συνάντησα τους Έλληνες φίλους μου που είχα στη Θεσσαλονίκη, μία πολύ καλή φίλη γειτόνισσα, την Αλεξάνδρα Ντάκου, και έναν καλό μου φίλο, τον Γιαννάκη. Τους συνάντησα στην Ελλάδα για πρώτη φορά [μετά τον πόλεμο].
Μετά, πήγαμε στην Ελλάδα σχεδόν δέκα φορές με τη γυναίκα μου, τα παιδιά μου, στη Θεσσαλονίκη, στην Αθήνα, στην Κέρκυρα, στην Πελοπόννησο, σε όλα τα μέρη που μπορείς να περάσεις ευχάριστα το καλοκαίρι με τα παιδιά. […] Τελευταία πήγαμε πέρσι τον Αύγουστο με όλα τα παιδιά μου στη Θεσσαλονίκη. Κάναμε ένα ταξίδι για να γνωρίσουν όλα τα μέρη, εκεί όπου γεννήθηκα, όπου μεγάλωσα, εκεί που μας πήγαν στο Μπαρόν Χιρς και στο Μπέργκεν-Μπέλζεν με το τρένο, στο σταθμό του τρένου… Τα παιδιά θυμούνται πολύ καλά αυτό το τελευταίο ταξίδι που κάναμε στην Ελλάδα.
[…]
Στην καρδιά μας υπάρχει το Ισραήλ, υπάρχει φυσικά και η Ελλάδα, αλλά πολύ η Ισπανία. Η Ισπανία για μας είναι ένα μέρος που μας έσωσε, καθώς είχαμε ισπανικό διαβατήριο και δεν ξέρω από πού προέρχεται αυτό το διαβατήριο. Είχαμε ισπανική υπηκοότητα όλη η οικογένεια και όλη η οικογένεια φτάσαμε στην Ισπανία κατά τη διάρκεια του παγκοσμίου πολέμου και βγήκαμε [γλυτώσαμε] από το στόμα της αρκούδας. Όταν όλοι οι Εβραίοι πήγαν στο Άουσβιτς και πέθαναν, εμείς ζούσαμε στο Μπέργκεν-Μπέλζεν και από εκεί μας πήραν με τρένο κανονικό, όχι για αγελάδες, με τρένο κανονικό στο Πορτ Μπου, στη Βαρκελώνη και όταν φτάσαμε στην Βαρκελώνη μας φάνηκε σα να ερχόμασταν στο σπίτι. Ήρθαμε σπίτι γιατί μίλαγαν ισπανικά, το φαγητό ήταν σαν αυτό που φτιάχναμε στο σπίτι, το ίδιο φαγητό που τρώγαμε στο σπίτι, η ίδια γλώσσα, σχεδόν η ίδια, όλοι μας καταλάβαιναν κι εμείς καταλαβαίναμε αυτό που ήθελαν να πουν. Η Ισπανία, η ισπανική ατμόσφαιρα, μας φαίνονταν σα να επιστρέφαμε στο σπίτι, σα να μην περάσαμε από τη Θεσσαλονίκη στην Ισπανία. Μας φάνηκε σα να επιστρέφαμε στο σπίτι μας και εκεί ξαναγίναμε άνθρωποι.
Γι’ αυτό ο πατέρας μου μου είπε πριν πεθάνει: «Την ισπανική υπηκοότητα. Να διατηρήσεις, την ισπανική υπηκοότητα για όσο μπορείς». Και εγώ την κρατάω, και η γυναίκα μου και σχεδόν όλα τα παιδιά μου κρατούν την ισπανική υπηκοότητα μαζί με την ισραηλινή, γιατί όλα γεννήθηκαν εδώ βέβαια.